Ίσως η απάντηση να είναι απλούστερη απ’ όσο νομίζουμε: όλοι οι δρόμοι οδηγούν στη φύση. Η κλιματική κρίση μάς φέρνει αντιμέτωπους με μια στιγμή απολογισμού. Στεκόμαστε στο κατώφλι ανάμεσα σε δύο μελλοντικά σενάρια: σύμφωνα με το ένα, συνεχίζουμε να βαδίζουμε στον καταστροφικό δρόμο της μη βιώσιμης ανάπτυξης· στο άλλο, επανεξετάζουμε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο κατοικούμε τον κόσμο. Στην επιδίωξή μας για πρόοδο, έχουμε αποκοπεί από τη φύση και τη μη ανθρώπινη ζωή και έχουμε δημιουργήσει κόσμους τεχνητούς, κόσμους αλόγιστης κατανάλωσης και αποξένωσης, από τους οποίους απουσιάζουν όλο και περισσότερο η ουσιαστική ανθρώπινη επαφή και η αίσθηση του μέτρου.
Τα έργα του Gabriel Orozco και του Thomas Struth μπορούν να διαβαστούν ως μεταφορές για τη σημερινή εύθραυστη σχέση της ανθρωπότητας με τον φυσικό κόσμο. Το Moon Tree του Orozco υπαινίσσεται τις εντάσεις μεταξύ τεχνητού και φυσικού, ανθρωπογενούς και οργανικού. Το Paradise 25, Yuquehy, Brazil του Struth παρουσιάζει τη φύση ως κάτι συντριπτικά μεγαλύτερο από εμάς και συγχρόνως άπιαστο –μια όαση ανέγγιχτης αφθονίας που μοιάζει σχεδόν απρόσιτη, μετέωρη κάπου ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία. Όμως ο παράδεισος έχει καταστεί μια πολυτέλεια προς απόκτηση ή προσομοίωση, σηματοδοτώντας μια απουσία επαφής με την πραγματικότητα.
Ίσως αυτό που χρειάζεται να μην είναι απλώς μια πολιτική ή τεχνολογική αλλαγή, αλλά ένας ριζικός ηθικός και νοητικός αναπροσανατολισμός. Οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν επί μακρόν εναποθέσει την πίστη τους σε αφηρημένες ιδεολογίες και φαντασιακά συστήματα πίστης, που εφηύραν οι ίδιες. Ωστόσο, η φύση προσφέρει κάτι απτό. Τα θαύματά της είναι ορατά και η αλήθεια τους αδιαμφισβήτητη. Ίσως πρέπει να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε τη φύση με τον ίδιο σεβασμό που κάποτε επιφύλασσαν οι κοινωνίες για τη θρησκεία. Όχι ως κάτι εκμεταλλεύσιμο, αλλά ως κάτι ιερό –κάτι στο οποίο ανήκουμε και όχι κάτι που μας ανήκει. Αν υπάρχει ελπίδα πέρα από την τρέχουσα στιγμή της κρίσης, ίσως να βρίσκεται στην επανανακάλυψη της σχέσης ανθρώπου-φύσης και στην κατανόηση ότι η επιβίωσή μας δεν εξαρτάται από την κυριαρχία πάνω σε αυτήν, αλλά από το να μάθουμε ξανά να συνυπάρχουμε αρμονικά.
Υστερόγραφο
Ένα πρόβλημα που πρέπει να αναγνωριστεί είναι ότι το βάρος της οικολογικής ευθύνης μετατίθεται όλο και περισσότερο στους απλούς πολίτες και τους καταναλωτές, ενώ τα συστήματα που ευθύνονται περισσότερο για την καταστροφή του περιβάλλοντος –οι μεγάλες πολυεθνικές, οι εξορυκτικές βιομηχανίες και η λογική του ανεξέλεγκτου καπιταλισμού– εξακολουθούν να αποφεύγουν κάθε ουσιαστική λογοδοσία. Η κλιματική κρίση δεν μπορεί να επιλυθεί μόνο μέσα από ατομικές προσαρμογές στον τρόπο ζωής· όσοι έχουν αποκομίσει τα μεγαλύτερα κέρδη από την εκμετάλλευση και την εξόρυξη του φυσικού κόσμου οφείλουν επίσης να αναλάβουν την ευθύνη για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή δομικών αλλαγών.
