ΕΜΣΤ

SHIRIN NESHAT – WOMEN WITHOUT MEN

18/03/2009 - 31/05/2009

ΩΔΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

18/3/2009 – 31/5/2009

Επιμέλεια: Άννα Καφέτση

Ο νέος μνημειακός κύκλος έργων της Σιρίν Νεσάτ, με τίτλο Women without Men (Γυναίκες χωρίς άντρες), δημιουργήθηκε μεταξύ 2004-2008 και αποτελείται από 5 βίντεο-ηχητικές εγκαταστάσεις. Ο νέος κύκλος έργων της Σιρίν Νεσάτ βασίζεται στο ομότιτλο μυθιστόρημα της Ιρανής συγγραφέως Σαρνούς Παρσιπούρ, απαγορευμένο στο Ιράν από το 1989. Οι πέντε βιντεοεγκαταστάσεις παριστάνουν την ιστορία των πέντε γυναικείων χαρακτήρων του μυθιστορήματος: Μαχντόχ, Ζαρίν, Μουνίς, Φαεζέ και Φαρόχ Λαγκά. Η συνολική διάρκεια των έργων είναι περίπου 1 ώρα και 15 λεπτά. Η δράση του μυθιστορήματος τοποθετείται το 1953, τη χρονιά που ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ προσπάθησε μάταια να αποτρέψει ένα πραξικόπημα οργανωμένο από αμερικανικές και βρετανικές δυνάμεις, με στόχο την επανενθρόνιση του Σάχη ως απόλυτου μονάρχη, ώστε να αποφευχθεί η εθνικοποίηση των πετρελαιοπηγών της χώρας. Στα έργα της η Σιρίν Νεσάτ διατηρεί το μαγικό ρεαλισμό του μυθιστορήματος και αφήνει το μαγικό και το υπερφυσικό να λειτουργήσουν διαδραστικά με τη ρεαλιστική ιστορία. Από την άλλη πλευρά, χειρίζεται ελεύθερα τη δράση του μυθιστορήματος, καθώς εστιάζει περισσότερο στη διάθεση και στον τόνο παρά στη δημιουργία μιας πιστής κινηματογραφικής μεταφοράς του μυθιστορήματος. Αυτό που η Σιρίν Νεσάτ απεικονίζει, σε ένα συγκλονιστικό δράμα γύρω από την εξουσία και την έλλειψη ισχύος, είναι οι πέντε βασικοί γυναικείοι χαρακτήρες –η Μαχντόχ, η Ζαρίν, η Μουνίς, η Φαεζέ και η Φαρόχ Λαγκά. Οι γυναίκες έρχονται αντιμέτωπες με τις ζωές που είχαν ζήσει ως τότε με διαφορετικούς τρόπους και αναζητούν να αποδράσουν από την πόλη σε έναν κήπο στον οποίο για κάποιο διάστημα βρίσκουν καταφύγιο. Γι’ αυτές τις γυναίκες η ζωή είναι μια πάλη για ελευθερία και επιβίωση σε μία κοινωνία που θέτει αυστηρούς κανόνες σε ό,τι αφορά τη θρησκεία, το σεξ και την κοινωνική συμπεριφορά. Για τη Σιρίν Νεσάτ, η χρονική σύμπτωση ανάμεσα στην απόπειρα του ιρανικού λαού να κατακτήσει τη δημοκρατία και την ανεξαρτησία και την πάλη των γυναικών για επιβίωση – μέσα από την τρέλα, τη φυγή, την πτήση, την ενεργό αντίσταση ή τη συμμόρφωση – υπήρξε η κινητήρια δύναμη για τη δημιουργία του νέου, συναρπαστικού έργου της, του Women without Μen. Ο μνημειακός κύκλος Women without Men θα συμπληρωθεί με μια μεγάλη μήκους ταινία που θα προβάλλεται σε κινηματογραφικές αίθουσες.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Όταν την άνοιξη του 2003 προσκάλεσα την Σιρίν Νεσάτ να συμμετάσχει μ’ ένα νέο έργο στην έκθεση Διαπολιτισμοί, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας του 2004, το μνημειακό της έργο Women without Men (Γυναίκες χωρίς Άντρες) βρισκόταν μόλις στη σύλληψή του, και η καλλιτέχνις στο δρόμο για το Μαρόκο, «σε αναζήτηση του ιδανικού κήπου», όπως μου έγραφε. Η έκθεση της Αθήνας έγινε τότε η αφορμή για να γεννηθεί η πρώτη από τις πέντε παράλληλες ιστορίες γυναικών που συγκροτούν το πιο φιλόδοξο έως σήμερα συνθετικό εγχείρημα της διεθνούς Ιρανο-Αμερικανίδας καλλιτέχνιδας, βασισμένη στον χαρακτήρα της Μαχτόχντ. Ακολούθησε η Ζαρίν και μέχρι το 2008, οπότε ολοκληρώθηκε ο κύκλος των βιντεο-ηχητικών εγκαταστάσεων -γυρισμένων αρχικά σε έγχρωμο φιλμ 35 mm-, οι ιστορίες των Μουνίς, Φαεζέ και Φαρόχ Λαγκά.
Μια εκτεταμένη διακειμενικότητα συνυφαίνει τις πέντε διαφορετικές ιστορίες, όπου το οπτικο-ακουστικό κείμενο γράφεται πάνω σε άλλο κείμενο, το ομότιτλο μυθιστόρημα του 1989 της Ιρανής συγγραφέως Σαρνούς Παρσιπούρ. Η κινηματογραφική ανάγνωση του μυθιστορήματος, που αναλύεται διεξοδικά στον παρόντα κατάλογο από δύο επιφανείς ειδικούς της Ιρανικής Λογοτεχνίας, τον Άχμαντ Καρίμι-Χακάκ και την Σουλέ Βαταναμπάντι, διατηρεί, όχι χωρίς ελευθερίες, τη βασική αφηγηματική του δομή και τον μαγικό ρεαλισμό, πρόσφορο ιδίωμα για την ερμηνεία της πραγματικότητας χαρακτήρων που βρίσκονται σε απόσχιση από το κυρίαρχο κοινωνικό σώμα και νόρμα. Αναφέρεται στη ζωή πέντε διαφορετικών γυναικών μέσα σε καταπιεστικά κοινωνικά, πολιτιστικά και θρησκευτικά περιβάλλοντα στην Τεχεράνη της δεκαετίας του ’50, οι οποίες αναζητούν την απελευθέρωση και λύτρωση στη δημιουργία της δικής τους «εξόριστης» κοινότητας στον κλειστό κήπο του Καράτζ.
Η κατανόηση των πέντε έργων δεν προϋποθέτει την ανάγνωση του μυθιστορήματος από τον θεατή, παρόλο που το τελευταίο δημιουργεί οπωσδήποτε έναν ευρύ ερμηνευτικό και φαντασιακό ορίζοντα, όσο και το αντίστροφο άλλωστε, σ’ αυτήν την ανοιχτή μεταφραστική διαδικασία από το ένα καλλιτεχνικό είδος στο άλλο. Στην πραγματικότητα, ο θεατής προσλαμβάνει την οπτική αφήγηση μέσα από ένα βαθύτερο πλέγμα διασταυρώσεων και αναγωγών σε άλλα έργα, ποιητικά, εικαστικά και κινηματογραφικά. Από αυτό δεν θα μπορούσαν να εξαιρεθούν εσωτερικές διακειμενικές σχέσεις με προηγούμενα έργα και μεμονωμένες εικόνες της ίδιας της καλλιτέχνιδας, που έχουν χαραχθεί μέσα μας με το σπάνιο ποιητικό τους βάθος και τη λυρική λεπτότητα.
Ο διάλογος με το βιβλίο της Παρσιπούρ σηματοδοτεί αναμφίβολα μια κριτική καμπή στο έργο της Σιρίν Νεσάτ, παρόλο που η ποίηση του μεγάλου μυστικού του 13ου αι. Ζαλάλ αλ-Ντιμ Ρούμι ή της σύγχρονης Ιρανής ποιήτριας Forough Farrokhzad δεν έπαψαν ποτέ να κεντρίζουν τη δημιουργικότητα και τις αφηγηματικές της μνήμες, μετά τη σειρά φωτογραφιών Women of Allah (1993-97) ή την πρώτη διπλής προβολής εγκατάσταση Turbulent (1998). Και δεν είναι μόνο η ίδια η απόφασή της να «ξαναγράψει» μια ήδη υπάρχουσα αφήγηση. Είναι κυρίως η επιλογή της για μια διευρυμένη και διαλογική αφηγηματικότητα, αυτή που της επιτρέπει να ανοιχτεί –και να ανοίξει το «εγχώριο» λογοτεχνικό κείμενο– σε ασυνεχείς και διαφορετικές τοπογραφίες μιας «ανέστιας», στο βάθος, αισθητικής.
Στον κύκλο Women without Men ιδέες, τοπία, πολιτικές και κοινωνικές πραγματικότητες, ψυχολογικές καταστάσεις των χαρακτήρων αναπαριστάνονται, ερμηνεύονται και προσλαμβάνονται μέσα από παλινδρομήσεις σε, περισσότερο ή λιγότερο, γνωστές και οικείες, πολιτισμικά και ιδεολογικά προσδιορισμένες περιοχές, από ζωγραφικές του οριενταλισμού και του προραφαηλιτικού συμβολισμού του 19ου αιώνα, έως κινηματογραφικές συμβάσεις και αισθητικές που μας ταξιδεύουν στα ποιητικά ξέφωτα των Σεργκέι Αϊζενστάιν, Ταρκόφσκυ, Αμπάς Κιαροστάμι ή του Θόδωρου Αγγελόπουλου.
Η αφήγηση της Νεσάτ είναι άκρως ελλειπτική και αφαιρετική. Στο όριο πάντα μεταξύ εικαστικής/οπτικής τέχνης και κινηματογράφου, εκμεταλλεύεται ρητορικές επανάληψης και μετωνυμικής αποσπασματικότητας της κινηματογραφικής γλώσσας, επιτυγχάνοντας μια σπάνια πυκνότητα, υπαινικτική δύναμη και αμφισημία στην αφήγηση, η οποία μετατοπίζεται από τον αφηγητή στον θεατή. Μέσα από τη δική του φαντασία, τις δικές του γνώσεις, μνήμες και ευαισθησίες θα αναζητήσει συσχετίσεις, σημασίες και νοηματικές αλληλουχίες ανάμεσα στις προβαλλόμενες εικόνες, θα δημιουργήσει μια ή περισσότερες από τις πολλαπλές εκδοχές ενός ατέρμονα ανοιχτού έργου. Η σύγκριση ή η απλή αναγωγή στο λογοτεχνικό πρωτότυπο, ένα κείμενο που δεν στερείται επίσης πολυφωνικότητας, δεν θα μπορούσε σε καμιά περίπτωση να εξαντλήσει, παρά τις επιμέρους αφηγηματικές ομοιότητες, την ερμηνευτική πολυπλοκότητα και το συγκινησιακό βάθος των βιντεοεγκαταστάσεων της Νεσάτ.
Σε αντίθεση με τον αχρονικό και έντονα συμβολικό χαρακτήρα προηγούμενων μαυρόασπρων έργων της, όπου δεσπόζει μια «γεωμετρική χορογραφία» (κύκλος, τετράγωνο, γραμμή κ.ά.), η καλλιτέχνις διατηρεί εδώ ή/και υπερτονίζει, με εξαίρεση το έργο Μαχντόχτ, την ιστορικότητα του αφηγηματικού της υλικού, τις ατομικές ταυτότητες των προσώπων σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο. Άλλωστε, η μεγαλύτερη αλλαγή που επιφέρει κατά την οπτική μεταφορά, είναι η έμφαση στα δραματικά πολιτικά γεγονότα του πραξικοπήματος του 1953, -χρονιά κατά την οποία εξελίσσεται η δράση του μυθιστορήματος-,και η συσχέτιση πολιτικού και γυναικείου αγώνα για ελευθερία και ανεξαρτησία. Η ένταση, οι συγκρουσιακές σχέσεις μεταξύ ατόμου και κοινωνίας, ανδροκρατικής εξουσίας και υποταγής των γυναικών, τα κοινωνικά, ψυχολογικά, σεξουαλικά διλήμματα, ταμπού και ενοχές των γυναικείων χαρακτήρων, η επιθυμία για απελευθέρωση και ατομικό αυτοκαθορισμό, είναι μερικά από τα θέματα που φέρνουν κοντά μυθιστοριογράφο και εικαστική δημιουργό.
Με αργούς και ποιητικούς χειρισμούς της κάμερας, η Σιρίν Νεσάτ ξεκινά την αφήγηση στον κήπο, με την μανική φιγούρα της Μαχντόχ να κυριαρχεί στο κέντρο της τριπλής πανοραμικής προβολής. Μεταφέρεται στη συνέχεια σε δημόσιους κλειστούς και ανοιχτούς χώρους, από τον οίκο ανοχής στο γυναικείο χαμάμ και τον λατρευτικό τόπο του ισλαμικού τεμένους, εκεί όπου χτίζεται ο χαρακτήρας της Ζαρίν σε μια απεγνωσμένη φυγή, περιπλάνηση και προσπάθεια σωματικού εξαγνισμού. Διεισδύει στην ιδιωτικότητα της Μουνίς, ένα βήμα πριν από την ελεύθερη πτήση/πτώση ή ένωση με το νεκρό αντρικό σώμα, τον εαυτό της, την πολιτική δράση στο δρόμο, για να επιστρέψει και πάλι στα δύο τελευταία έργα στον κήπο, όπου κατευθύνεται η ηρωίδα με τη φίλη της Φαεζέ. Εκεί μας δείχνει τη Φαεζέ, μέσα από μοναχικούς περιπάτους και παραμιλητά να αναζητά δραματικά τη συμφιλίωση με τις επιθυμίες και τα εσωτερικά της τραύματα, ενώ τη μεγαλύτερη Φαρόχ Λαγκά να δοκιμάζει μέσα στο σπίτι του κήπου την πληρότητα αλλά και τις διαψεύσεις από τις κοινωνικές και πνευματικές της ανησυχίες, προτού κλείσει αριστοτεχνικά το έργο και πάλι με την είσοδο στον κήπο. Την αρχή. Την αρχή μιας αυτοεξορίας που πέρα από μυστικές και εσχατολογικές επαγγελίες υπόσχεται μια προσωπική αναγέννηση και ελπίδα για μια οριστική επιστροφή στη ζωή.
Η μετάφραση του λογοτεχνικού παραδείγματος σε πέντε ανεξάρτητες βιντεοεγκαταστάσεις που απευθύνονται ήδη σ’ ένα υπερεθνικό κοινό μουσείων και γκαλερί, δεν σταματά εδώ. Ευθύς εξ αρχής, ενυπήρχε το σχέδιο για μια ειδολογική μεταλλαγή του κύκλου Women without Men που παρουσιάζεται στην παρούσα έκθεση, σε ταινία μεγάλου μήκους, με προορισμό τις κινηματογραφικές αίθουσες. Η πρόσφατη ολοκλήρωσή της θα μας επιτρέψει, σε μια τιμητική προβολή λίγο πριν τη λήξη της έκθεσης, να ανακαλύψουμε και νέες ερμηνείες του ποιητικού σύμπαντος του μαγευτικού αυτού έργου, μέσα από τις απροσδόκητες αλλά εξ ίσου γόνιμες μετατοπίσεις της Σιρίν Νεσάτ από τη μια καλλιτεχνική κουλτούρα στην άλλη.

Άννα Καφέτση

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

Επιμέλεια: Άννα Καφέτση
Περιλαμβάνει κείμενα των:
Άννας Καφέτση
Αχμάντ Καρίμι-Χακάκ, Καθηγητή Περσικής Λογοτεχνίας
και ιδρυτικού Διευθυντή του Κέντρου Περσικών σπουδών του University of Maryland
Σουλέ Βαταναμπάντι, Master Teacher Ιρανικής Λογοτεχνίας στο τμήμα Near Eastern
Studies στο New York University
133 σελ., 30 x 24 εκ, Αθήνα 2009
Δίγλωσσος (Ελληνικά / Αγγλικά)
Με αναπαραγωγές των έργων
ISBN: 978-960-8349-37-7
Διατίθεται προς πώληση: τιμή 20 ευρώ

Ο κατάλογος της έκθεσης Shirin Neshat. Women Without Men εξαντλήθηκε. Λόγω έλλειψης κονδυλίων ο κατάλογος δε θα ξανατυπωθεί. Μπορείτε λοιπόν να τον κατεβάσετε δωρεάν σε μορφή pdf
Κατάλογος

 

Φωτογραφία: Munis, 2008
Video / audio installation
© Shirin Neshat
Courtesy: Gladstone Gallery, New York and Galerie Jérôme de Noirmont, Paris

EL / EN