ΕΜΣΤ

ΚΩΣΤΗΣ ΒΕΛΩΝΗΣ – ΜΟΝΑΞΙΑ ΣΕ ΚΟΙΝΟ ΕΔΑΦΟΣ

11/05/2010 - 05/09/2010

ΩΔΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

Κωστής Βελώνης Μοναξιά σε κοινό έδαφος: Πως μπορεί η κοινωνία να πράξει αυτό που ο καθένας ονειρεύεται

Κύρια Έκθεση

11/5/2010 – 5/9/2010

Επιμέλεια: Δάφνη Βιτάλη

Από το ξεκίνημά του το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης έθεσε μεταξύ άλλων ένα διπλό στόχο. Από τη μια μεριά, να φέρει σε επαφή το ελληνικό κοινό με τη διεθνή σύγχρονη τέχνη. Από την άλλη, να παρουσιάσει αξιόλογες πειραματικές και κριτικές μορφές που θα μας επέτρεπαν να αναδείξουμε το διεθνές δυναμικό της καλλιτεχνικής παραγωγής στην Ελλάδα, συνδέοντάς την με τον δεσπόζοντα σήμερα λόγο για μια πολυδιάστατη, ανοιχτή και αποκεντρωμένη διεθνή τέχνη δημιουργών από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές του κόσμου. Τον αρχικό μας αυτό στόχο συνεχίζουμε να υπηρετούμε μ’ ένα ευρύ πρόγραμμα ατομικών και ομαδικών εκθέσεων που προωθούν ισότιμες συνεργασίες μεταξύ των καλλιτεχνών και δημιουργικό διάλογο μεταξύ τοπικής και διεθνούς καλλιτεχνικής σκηνής.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΡΙΑΣ

[…] Με άξονα τη γλώσσα του μοντερνισμού και τις θεωρητικές αναζητήσεις της πρωτοπορίας, ο Βελώνης πραγματεύεται τους σημαντικούς κοινωνικοπολιτικούς στόχους του περασμένου αιώνα και την αδυνατότητα πραγμάτωσής τους. Ο τίτλος του έργου του, Μνημείο στη συλλογική ουτοπία, συμπυκνώνει τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις του Βελώνη και μνημονεύει τη ρωσική πρωτοπορία, το μπαουχάους, τα κινήματα του Μάη του ’68 και άλλες επιμέρους συλλογικές ουτοπικές στιγμές της ιστορίας και της τέχνης, τις οποίες πραγματεύεται στη δουλειά του. Όπως αναφέρει και ο ίδιος «για κάθε συλλογική ουτοπία της νεωτερικότητας υπάρχει και η αντίστοιχη διεθνής ιδεολογική αποτυχία». Αυτές οι αποτυχίες, οι αδυναμίες, οι πτώσεις των ιδεολογιών και οι ουτοπικές πράξεις του παρελθόντος αποτελούν τον πυρήνα των αναζητήσεων του Βελώνη, ο οποίος επιζητά αυτό το οποίο έχουμε χάσει, σε μια νέου είδους ιδεατή ουτοπία. Ολόκληρο το εικαστικό του έργο χαρακτηρίζεται από την εμμονή του σε συναισθήματα όπως η επιθυμία, ο έρωτας, το πάθος, η αποτυχία, η μοναξιά, η απώλεια, η αμφισβήτηση, η αβεβαιότητα και η μελαγχολία. Στη δουλειά του Βελώνη, μια ιστορική αποτυχία αποκτάει μια διαχρονική και παγκόσμια διάσταση, ενώ η ιστορική επανεξέταση δημιουργεί νέες σχέσεις και σημασίες.

[…] Στην παρούσα έκθεση, με τίτλο Μοναξιά σε κοινό έδαφος: Πώς μπορεί η κοινωνία να πράξει αυτό που ο καθένας ονειρεύεται, παρουσιάζονται μια σειρά μεγάλης κλίμακας κατασκευές καθώς και ορισμένα μικρότερα γλυπτά που δημιούργησε ο καλλιτέχνης την τελευταία διετία. Η έκθεση διερευνά και αναδεικνύει τη δουλειά του Βελώνη, εστιάζοντας σε έργα με πολιτικό χαρακτήρα που αναφέρονται στη ρωσική πρωτοπορία, την αρχαία ελληνική δημοκρατία και τη συνείδηση του καλλιτέχνη για την εργατική τάξη. Ο καλλιτέχνης επιχειρεί να εξετάσει τις ιδεολογίες πίσω από τις πολιτικές δομές και να μας κάνει να συλλογιστούμε για έννοιες όπως το ουτοπικό ιδεώδες, η δημοκρατία και η επανάσταση. Το ενδιαφέρον του όμως εστιάζεται στον τρόπο με τον οποίο οι έννοιες αυτές, καθώς και οι ιδέες που συνοδεύουν τις επαναστάσεις και τις μορφές αντίστασης απέναντι σε κυρίαρχα συστήματα κυριαρχίας, μπορούν να ιδωθούν σήμερα. Ο Βελώνης δεν επιχειρεί να εξετάσει τη ρωσική πρωτοπορία και το κίνημα του κονστρουκτιβισμού στην ιστορικότητά τους, αλλά με κριτικό και ερευνητικό πνεύμα επιδιώκει να διερευνήσει ορισμένα διαχρονικά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα και να φέρει σε διάλογο τις ιδέες της άμεσης δημοκρατίας με τα σοσιαλιστικά ιδανικά.

[…] Σχολιάζοντας τον τρόπο με τον οποίο η καλλιτεχνική πρωτοπορία ανταποκρινόταν στις ιδεολογικές επιδιώξεις του νέου πολιτικού συστήματος, ο Κωστής Βελώνης δημιουργεί, για πρώτη φορά, μεγάλης κλίμακας αρχιτεκτονικές κατασκευές που έχουν άμεσες αναφορές στις κατασκευαστικές ιδέες -υλοποιημένες ή μη- Ρώσων κονστρουκτιβιστών καλλιτεχνών, όπως της Λιουμπόβ Ποπόβα και του Γκούσταβ Κλούτσις. Μέσα από τα έργα αυτά, ο Βελώνης αναφέρεται στις αντιφάσεις που συνοδεύουν τους στόχους της εικαστικής πρωτοπορίας και της πολιτικής του κομμουνισμού.

[…] Το έργο του Βελώνη Κερδίζοντας το σοσιαλισμό χάνεις τη γυναίκα σου (Μετά τη κατασκευή της Ποπόβα για τον «Μεγαλόψυχο κερατά», 1922) είναι, όπως δηλώνεται και από τον τίτλο του,  μια ανακατασκευή σε πραγματική κλίμακα του σκηνικού της Ποπόβα από την παράσταση Ο Μεγαλόψυχος Κερατάς του Βέλγου συγγραφέα Φερνάντ Κρόμμελινκ, σε σκηνοθεσία του Βσέβολοντ Μέγιερχολντ  και σε σκηνικά και κοστούμια της Λιουμπόβ Ποπόβα. Με βάση όσα αναφέρθηκαν παραπάνω σχετικά με τις θεωρητικές αναζητήσεις των κονστρουκτιβιστών, μπορούμε να δούμε και στην πράξη ότι πράγματι η κατασκευή της Ποπόβα που σχεδίασε το 1922 παραπέμπει σε βιομηχανική μονάδα παραγωγής, παρόλο που η πλοκή του έργου διαδραματίζεται σε ένα σπίτι. Στο έργο του, ο Βελώνης έχει κρατήσει το βασικό σχεδιασμό του πρωτότυπου σκηνικού και έχει χρησιμοποιήσει τον συνδυασμό του μαύρου, του λευκού και του κόκκινου, όπως συνήθιζαν οι κονστρουκτιβιστές. Εκτός του ενδιαφέροντος που παρουσιάζει για τον Βελώνη η βιομηχανική δομή του κονστρουκτιβιστικού σκηνικού της Ποπόβα, ο καλλιτέχνης εμπνέεται και από την ιδιαίτερη πλοκή του θεατρικού έργου, κατά το οποίο ο σύζυγος Μπρούνο έχει αμφιβολίες για την πίστη της αφοσιωμένης συζύγου του Στέλλας, η οποία λόγω της απελπισμένης αγάπης που τρέφει για τον άντρα της, ακολουθεί την άρρωστη επιθυμία του να την προσφέρει σε όλους τους άντρες του χωριού.

Κατά τον Βελώνη, «η παθολογική ζηλοτυπία του κύριου χαρακτήρα αντιπροσωπεύει την πτωτική και παρανοϊκή πορεία της επανάστασης». Ο καλλιτέχνης συσχετίζει τα πάθη του έρωτα με τα κοινωνικά πάθη και συγκεκριμένα τον καταστροφικό και βασανιστικό έρωτα του συζύγου με τους ουτοπικούς και παθιασμένους στόχους των καλλιτεχνών της πρωτοπορίας. Ακόμα, εξετάζει αντιθετικές έννοιες όπως η επανάσταση και η οικογένεια, η κοινωνική συνείδηση και ο ιδιωτικός βίος, αλλά και συγγενικές, όπως η ιδιωτικότητα και η ατοµική ελευθερία. Ο βασικός τίτλος του έργου του Βελώνη, Κερδίζοντας το σοσιαλισμό χάνεις τη γυναίκα σου, αναφέρεται στην άποψη του καλλιτέχνη ότι η επανάσταση και η ιδιωτική ζωή δεν μπορούν να συνυπάρχουν. Στο έργο αυτό ο Βελώνης πραγματεύεται τη σχέση οικογενειακού βίου και επανάστασης, συσχετίζει τις ατομικές με τις κοινωνικές παθολογίες και αναρωτιέται για τον τρόπο με τον οποίο οι προσωπικές επιδιώξεις μπορούν να συνυπάρξουν με τα συλλογικά οράματα. Μια σειρά από ερωτήματα προκύπτουν από το έργο του Βελώνη: Πώς ορίζεται η έννοια της οικογένειας στην επανάσταση των Μπολσεβίκων; Ποια η σχέση της σοβιετικής ιδεολογίας με την οικιακή ζωή; Με ποιο τρόπο η συλλογική πολιτική ιδεολογία καταστρέφει τις ατομικές συνειδήσεις;

[…] Πέρα όμως από τις σοσιαλιστικές ιδέες και τη σχέση της εικαστικής πρωτοπορίας με την πολιτική του κομμουνισμού που πραγματεύεται ο Βελώνης στην έκθεση αυτή, σε ορισμένα έργα ο καλλιτέχνης διαχειρίζεται και την έννοια της δημοκρατίας ανατρέχοντας στην μεγάλη δημοκρατική επανάσταση στην Αθήνα υπό την ηγεσία του Κλεισθένη. Στο έργο Πώς να χτίσεις τη δημοκρατία με ρητορικά σχόλια – (Βασισμένο στo σχέδιο του Klucis για περίπτερο προπαγάνδας με οθόνη και βήμα ομιλητή, 1922), τα ιδανικά της άμεσης δημοκρατίας συναντάνε τις ιδέες της επανάστασης και τα οράματα των κομμουνιστών, μέσα από την κονστρουκτιβιστική πρακτική.

Ο Βελώνης συλλαμβάνει μια αρχιτεκτονική κατασκευή που βασίζεται σε ένα σχέδιο του Κλούτσις για ένα περίπτερο προπαγάνδας, το οποίο δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Ο Κλούτσις, όπως ο Αλεξάντρ Ρότσενκο, ο Βλάντιμιρ Τάτλιν κ.ά επινόησαν μηχανήματα για δημόσιες διακηρύξεις με σκοπό να διαδώσουν το μήνυμα της επανάστασης. Στο έργο αυτό ο Βελώνης χρησιμοποιεί τις μεθόδους προπαγάνδας της Οκτωβριανής επανάστασης με σκοπό να φέρει στο προσκήνιο τις ιδέες της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας. Το έργο περιλαμβάνει ένα βήμα που προορίζεται για κάποιον ομιλητή, μια οθόνη για προβολή ταινιών, ένα ράφι για τις εκδόσεις του ομιλητή και μια πλατφόρμα για την ανάπτυξη συζητήσεων γύρω από την έννοια της δημοκρατίας. Ο σχεδιασμός του βήματος, το μέγεθος, αλλά και επιμέρους στοιχεία όπως η σκάλα, παραπέμπουν στην αρχιτεκτονική των φυλακίων των Γκούλαγκ. Υπάρχει ωστόσο και μια σαφής αναφορά στην ιστορία, καθώς ο ίδιος ο Κλούτσις εστάλη ως πολιτικός εξόριστος στα «στρατόπεδα εργασίας» όπου και εκτελέστηκε το 1938. Ένα άλλο έργο με τίτλο Πορτραίτο του Κλούτσις στον πύργο του Γκούλαγκ αναφέρεται στην εν λόγω ιστορική πραγματικότητα και τη δραματική εξέλιξη του ρωσικού σοσιαλιστικού κόμματος.

Το ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για την αρχαία ελληνική δημοκρατία σχετίζεται με την άμεση συμμετοχή των πολιτών, σε αντίθεση με την αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Ο Βελώνης συνδέει την έννοια της δημοκρατίας με την ελευθερία και επιχειρεί να προσεγγίσει και να αναδείξει τις πολύπλευρες αυτές συγγενικές έννοιες. Η πλατφόρμα που ενσωματώνει στο έργο ο καλλιτέχνης αποτελεί το μέρος των πολιτών, την Πνύκα, όπου λαμβάνουν χώρα οι λήψεις αποφάσεων. Το έργο του Βελώνη έχει και έναν συμμετοχικό χαρακτήρα, καθώς το «περίπτερο προπαγάνδας» που στήνει είναι μια αδειανή και πρακτική κατασκευή που απευθύνεται άμεσα στο κοινό, για την εκφορά ιδεών γύρω από τη λειτουργία της άμεσης δημοκρατίας, αλλά και τις πιθανές συγγένειες του πρώιμου δημοκρατικού πολιτεύματος με τις σύγχρονες μορφές της.

[…] Η σχέση του ατόμου με το σύνολο και της ιδιωτικής ζωής με τη συλλογική -όπως είδαμε και παραπάνω- αποτελεί θέμα προβληματισμού πολλών έργων του Βελώνη. Σε ορισμένα από τα έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση, η συντροφικότητα έρχεται σε αντιπαράθεση με τη μοναξιά, ο έρωτας με την κοινωνία, ενώ και ο δρόμος προς την επανάσταση και η «ζωή στους δρόμους» με την ιδιωτική και προσωπική ζωή του ατόμου. Ο καλλιτέχνης δεν τάσσεται υπέρ του αστικού και καπιταλιστικού ατομικισμού, αλλά διερωτάται για τη διατήρηση της ταυτότητας του ατόμου και την ανάδειξη της ατομικής δημιουργικότητας σε μαζικού τύπου κοινωνίες. Ο Βελώνης δίνει την εντύπωση ότι αναζητάει ένα είδος «συντροφικού ατομικισμού».

[…] Η σχέση του καλλιτέχνη με τον χειρωνακτικό τρόπο εργασίας και το craftmaking, αποτελεί μια άλλη σημαντική διάσταση του καλλιτεχνικού έργου του Βελώνη. Στην έκθεση παρουσιάζονται ορισμένα έργα στα οποία εντοπίζει κανείς αυτήν την ταύτιση με την ύλη που βιώνει ο καλλιτέχνης κατά τη δημιουργία τους. Για τον Βελώνη η χειρωνακτική πρακτική ταυτίζεται με μια συνείδηση περί εργατικής τάξης. Ο καλλιτέχνης συσχετίζει την εικαστική δημιουργία με τη δουλειά του τεχνίτη, υποστηρίζοντας ότι οι καλλιτέχνες που επιδίδονται σε χειρωνακτικές εργασίες, είναι εργάτες, φορείς ενός σωματικού μόχθου. Ακόμα, αναφέρεται στον ανασφαλή βίο και στις εναγώνιες προσπάθειες επιβίωσης του καλλιτέχνη και του προλετάριου. Αυτή η ρομαντική εξιδανίκευση του τεχνίτη που υπαινίσσονται τα έργα του, προκαλούν συσχετισμούς με τις γνωστές ιδέες των επαναστατικών καλλιτεχνών της ρωσικής πρωτοπορίας που εξυμνούσαν τον καλλιτέχνη-τεχνίτη-παραγωγό. Η σχέση ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τον εργάτη για την οποία κάνει λόγο ο Βελώνης φανερώνεται άμεσα από τον τίτλο του έργου του: Ο Λισίτσκι ήταν ήρωας εργατοτεχνίτης.

Δάφνη Βιτάλη

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

Επιμέλεια: Δάφνη Βιτάλη
Kείμενα: Φλόριαν Βάλντφογκελ, Δάφνη Βιτάλη, Τσους Μαρτίνεζ, Μίλτος Φραγκόπουλος
96 σελ., 22 x 16,5 εκ, Αθήνα 2010
Δίγλωσσος (Ελληνικά / Αγγλικά)
Με κείμενα και αναπαραγωγές των έργων
ΙSBN: 978-960-8349-50-6
Διατίθεται προς πώληση: 12 ευρώ

 

Φωτογραφία: Κωστής Βελώνης, At the end of Demonstration Day, 2009

EL / EN