ΕΜΣΤ

ΚΑΘΕ ΜΗΝΑ: ΡΕΝΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ, ΦΩΤΟΤΥΠΙΕΣ ΑΠΕΥΘΕΙΑΣ ΑΠ’ΤΗΝ ΥΛΗ, 1980-1981

26/05/2011 - 18/09/2011

ΩΔΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

26/5/2011 – 18/9/2011

Επιμέλεια: Σταμάτης Σχιζάκης

Στο πλαίσιο της σειράς του ΕΜΣΤ «Κάθε μήνα» παρουσιάζεται για πρώτη φορά ολόκληρη η σειρά έργων της Ρένας Παπασπύρου Φωτοτυπίες απευθείας απ’την ύλη, 1980-81 μαζί με τρία Μικρά δειγματολόγια από το τοπίο της πόλης, 1979. Οι δύο αυτές ενότητες αποτελούν συλλογές από υλικά που περισυνέλεξε η Ρένα Παπασπύρου στις περιπλανήσεις της μέσα στην πόλη σε μια προσπάθεια προσωπικής ταξινόμησης και αρχειοθέτησης του αστικού τοπίου. Η επιλογή των αντικειμένων έγινε βάσει των «επεισοδίων» που συμβαίνουν πάνω στις επιφάνειες των υλών αυτών, δηλαδή στις επιπτώσεις του χρόνου, των περιβαλλοντικών συνθηκών και της ανθρώπινης επέμβασης πάνω στην όψη τους.

Η Ρένα Παπασπύρου με τις Φωτοτυπίες απευθείας απ’την ύλη, 1980-81 και τα Δειγματολόγια από το τοπίο της πόλης, 1979 ερεθίζει τις συνειρμικές δυνατότητες του κάθε θεατή, δείχνει το εύρος των εικόνων και αφηγήσεων που κρύβονται στις λεπτομέρειες της πόλης και του αποκαλύπτει ένα νέο τρόπο θέασης του περιβάλλοντος στο οποίο καθημερινά περιπλανιέται.

Βιογραφικό καλλιτέχνη

Η Ρένα Παπασπύρου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1938. Την περίοδο 1956-67 σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα και στην Ecole Nationale Supérieure des Beaux Arts στο Παρίσι. Την περίοδο 1993-2005 δίδαξε ως καθηγήτρια στο ‘Γ εργαστήριο της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών στην Αθήνα. Από το 1967 μέχρι σήμερα έχει πραγματοποιήσει πολλές ατομικές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, με πιο πρόσφατη την μεγάλη αναδρομική έκθεση Flashback στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης το 2009 που συνοδεύτηκε από την ομώνυμη μονογραφία. Έχει συμμετάσχει σε πολυάριθμες ομαδικές εκθέσεις όπως στις Avanguardia e Sperimentazione, στη Μοδένα και στη Βενετία το 1978, Εικόνες που Αναδύονται στα Europalia το 1982 στην Αμβέρσα, 17η Μπιενάλε του Σάο Πάολο το 1983, Μεταμορφώσεις του Μοντέρνου, Η Ελληνική Εμπειρία στην Εθνική Πινακοθήκη το 1992, Π+Π=Δ Αρχείον Δεσμός στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ το 2000 και στην έκθεση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Τα χρόνια της αμφισβήτησης. Η τέχνη του ’70 στην Ελλάδα το 2005. Είναι ομότιμη καθηγήτρια στην ΑΣΚΤ. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

[…] Για τα Δειγματολόγια από το τοπίο της πόλης, που αποτελούν μια προσπάθεια ταξινόμησης και αρχειοθέτησης του αστικού τοπίου, η Ρένα Παπασπύρου συλλέγει αντικείμενα- υποπροϊόντα της αστικής κατοίκησης, δημόσιας και ιδιωτικής. Πριν όμως διαλέξει, ταξινομήσει σύμφωνα με το υλικό του και τοποθετήσει στον τοίχο ένα αντικείμενο μαζί με τα υπόλοιπα της «κατηγορίας» του, το φωτοτυπεί. Κλεισμένη σε ένα μικρό δωμάτιο με ένα φωτοτυπικό μηχάνημα, η καλλιτέχνις φωτοτυπεί χαρτιά με υπολείμματα χρώματος, σχισμένα και πατημένα μιλιμετρέ με σχέδια, ξύλα και φύλλα, ένα σκουπάκι ψάθινο, τενεκεδάκια αναψυκτικού ισοπεδωμένα από τις ρόδες αυτοκινήτων, ψάθες και υφάσματα, λινάτσες και κορδόνια, τοίχους, κομμάτια τοίχου και σοβά, πετραδάκια, σκουριασμένες λαμαρίνες, πλαστικά και γυαλιά, μόνα τους ή σε συνδυασμούς μεταξύ τους.

Σε αυτό το εγχείρημα, ο ρόλος του καλλιτέχνη ως συλλέκτη και διαχειριστή των υλικών αυτών καταγράφεται από το ίδιο το έργο: στις φωτοτυπίες αυτές εμφανίζεται και η ίδια η καλλιτέχνιδα, το πρόσωπο της και το χέρι της, να επεμβαίνει στα υλικά, να τσαλακώνει χαρτιά και να κρατάει αντικείμενα. Η παρουσία της όμως ανάμεσα στα υλικά είναι διττής σημασίας: καταγράφεται η ιστορία ενός ατόμου που συλλέγει υλικά, τα φωτοτυπεί, τα συνδυάζει, τα περί-γράφει, τα μεταχειρίζεται αλλά και είναι ένα από αυτά. Ο κάτοικος της πόλης είναι και αυτός ένα «υλικό» που η καλλιτέχνιδα συλλέγει και φωτοτυπεί ως απαραίτητο στοιχείο του αστικού τοπίου που προσπαθεί να συνθέσει.

[…] η καλλιτέχνιδα προσπαθεί, με μια ελάχιστη επέμβαση, να αποκαλύψει στον θεατή τις εικόνες που το ίδιο το αντικείμενο εμπεριέχει: αυτές που έχουν αφήσει πάνω του ο ίδιος ο χρόνος και η φθορά, οποιαδήποτε επέμβαση πάνω στην ύλη του, τυχαία ή σκόπιμη, ακόμα και η ίδια η διαδικασία κατασκευής του. Στην ουσία αυτής της πρακτικής βρίσκεται η επισήμανση, οριοθέτηση και αποκάλυψη εικόνων που δεν έχουν δημιουργηθεί από το χέρι του καλλιτέχνη αλλά από τη «σμίλη του χρόνου».

Σε αυτό το έργο, που συνδέεται τόσο στενά με την ύλη και τις ιδιότητες της, φαίνεται παράδοξη η επιλογή της τεχνικής αναπαραγωγής της επιφάνειας των αντικείμενων. Ενώ όμως η συγκεκριμένη διαδικασία αφαιρεί την υλικότητα τους, διευκολύνει παράλληλα την οπτική παρατήρηση των “επεισοδίων” με τρόπο που η καλλιτέχνιδα έχει επιλέξει. […] Το φωτοτυπικό μηχάνημα, μια παρεξηγημένη και υποτιμημένη συσκευή αποτύπωσης εικόνων, χωρίς φακό ή δυνατότητα εστίασης και χωρίς καμία φορητότητα, δεν παρέχει τις αμέτρητες εικονοσυνθετικές δυνατότητες μιας φωτογραφικής μηχανής. Αντιγράφει όμως με εξαιρετική ευκρίνεια την επιφάνεια κάθε αντικειμένου που θα τοποθετηθεί στην γυάλινη επίπεδη επιφάνεια και θα σκεπαστεί με το καπάκι της συσκευής. Η υψηλή αντίθεση μαύρου και άσπρου και το σκληρό φως επιτρέπουν μια απεικόνιση των λεπτομερειών της ύλης με κάθε ίνα, πόρο, νεύρο ή άλλο στοιχείο της ύλης να φαίνεται ξεκάθαρα. Χωρίς να υπάρχει πραγματική μεγέθυνση, οι εικόνες που προκύπτουν διαθέτουν επιστημονικού χαρακτήρα ακρίβεια, σαν ένα φυτολόγιο, ή μια εικονογράφηση εγκυκλοπαίδειας.

[…] Η φωτοτυπία μεταφράζει την όψη της ύλης σε μια εικόνα που υπάρχει μόνο σαν επιφάνεια. Το αποτέλεσμα αυτής της μεταφοράς επιτυγχάνεται, καθώς τα φωτοτυπημένα «δείγματα» της Παπασπύρου έχουν επιλεχτεί για την ιδιότητα τους ως φορείς εικόνων στην επιφάνεια τους.

«…άρχισα να χρησιμοποιώ ξύλα, κομμάτια άσφαλτο, λαμαρίνα, τοίχο αποτοιχισμένο, πανί, νάιλον, τα υλικά/στοιχεία του τοπίου της πόλης, που είναι το πραγματικό τοπίο το οποίο βλέπει καθημερινά ο κάτοικος της πόλης χωρίς να το βλέπει.»[1] Με αυτό τον τρόπο χαρακτηρίζει η Ρένα Παπασπύρου τα αντικείμενα που περισυλλέγει: ένα μη-ορατό αλλά πραγματικό τοπίο. Στις Φωτοτυπίες απευθείας απ’την ύλη, μέσα από μια τεχνική συσκευή, η καλλιτέχνιδα καθιστά ορατές απτικές και μικροσκοπικές λεπτομέρειες. Η φωτοτυπική συσκευή παίρνει το ρόλο μιας φωτογραφικής μηχανής και αποκαλύπτει μια «άλλη φύση» από αυτή που βλέπει το μάτι αβοήθητο, ή όπως επισήμανε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, δίνει πληροφορίες για το «οπτικό ασυνείδητο» όπως η ψυχανάλυση δίνει πληροφορίες για το ασυνείδητο των ενστίκτων.[2] Η Ρένα Παπασπύρου με τις Φωτοτυπίες απευθείας απ’την ύλη ερεθίζει τις συνειρμικές δυνατότητες του κάθε θεατή, δείχνει το εύρος των εικόνων και αφηγήσεων που κρύβονται στις λεπτομέρειες της πόλης και του αποκαλύπτει ένα νέο τρόπο θέασης του περιβάλλοντος στο οποίο καθημερινά περιπλανιέται.

Σταμάτης Σχιζάκης

Απόσπασμα από το κείμενο Φωτοτυπίες από ένα μη-ορατό αλλά πραγματικό τοπίο από το βιβλίο Ρένα Παπασπύρου Φωτοτυπίες απευθείας απ’την ύλη 1980-1981,  (2011), Αθήνα: futura

[1] Παπασπύρου, Ρένα. «Επεισόδια στην ύλη-Εικόνες στην ύλη-Εικονοποιητική δύναμη της ύλης.» Flashback Rena Papaspyrou. Ed. Μιχάλης Παπαρούνης. Αθήνα: Futura, 2009 σ. 37

[2] Benjamin, Walter. «Συνοπτική ιστορία της φωτογραφίας.» Δοκίμια για την τέχνη. μετ. Δημοσθένης Κούρτοβικ. Αθηνα: Κάλβος, 1978 σ.52

 

Φωτογραφία: Ρένα Παπασπύρου, Από τη σειρά Φωτοτυπίες απευθείας απ’την ύλη, 1980 – 1981
Φωτοτυπία
Δωρεά της καλλιτέχνιδας 2011 και 2014

EL / EN