ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ
της Άννας Καφέτση,
Διευθύντριας του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης

Κατά τη δεκάχρονη παρουσία του το ΕΜΣΤ ακολουθεί στους επί μέρους τομείς των δραστηριοτήτων του την πολιτική που εφαρμόζεται ήδη από την έναρξη λειτουργίας του το 2000.

Η πολιτική αυτή υπαγορεύτηκε από τους ιδρυτικούς του σκοπούς στο πλαίσιο του νόμου 2557/97, αλλά και τις ιδιότυπες ανάγκες που έπρεπε να καλυφθούν από ένα Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το οποίο ιδρύθηκε με μεγάλη καθυστέρηση στο τέλος του 20ού αιώνα, στις πρώτες δεκαετίες του οποίου διαμορφώθηκε η έννοια του μοντέρνου ή του σύγχρονου (και με τις δύο έννοιες, τη χρονική και την ποιοτική), για να επαναπροσδιορισθεί στο δεύτερο μισό του.

Με βάση τις γενικές κατευθυντήριες αρχές της πολιτιστικής του πολιτικής το ΕΜΣΤ θέτει στο κέντρο των δραστηριοτήτων του:

α) ισοτίμως έργα τέχνης και κοινό.
Με την πεποίθηση ότι Μουσεία χωρίς συλλογές και χωρίς κοινό δεν υπάρχουν, τέθηκαν εξίσου και ταυτόχρονα ως προτεραιότητες της πολιτικής μας η κατάρτιση (και επιστημονική διαχείριση) των μονίμων συλλογών, αλλά και το σύνολο των δραστηριοτήτων εκείνων (εκθέσεις, εκπαίδευση, έρευνα, εκδόσεις, ιστοσελίδα στο διαδίκτυο, παράλληλες εκδηλώσεις κ.ά.) που συμβάλλουν στη σταδιακή ανάπτυξη ενός κοινού μέσα από την ανακάλυψη, εξοικείωση και κριτική πρόσληψη της σύγχρονης τέχνης,

β) τη διαφύλαξη του αισθητικού, εκπαιδευτικού και επιστημονικού ρόλου του μουσείου.
Η άσκηση της οικονομικής πολιτικής και των εμπορικών δραστηριοτήτων εντός και εκτός του Μουσείου προσαρμόζονται ανάλογα ώστε να υπηρετούν χωρίς να αλλοιώνουν το ρόλο αυτό,

γ) την έξοδο της σύγχρονης ελληνικής τέχνης από τα εθνικά σύνορα και τον απομονωτισμό, προσδίδοντάς της μια διεθνή προοπτική.
Στο πλαίσιο αυτό, το μουσείο αναδεικνύει εντός και εκτός των «τειχών», με ανοιχτό πνεύμα και χωρίς προκαταλήψεις ως προς τα είδη και τα μέσα έκφρασης, τις πιο ζωντανές, προωθημένες και κριτικές καλλιτεχνικές δυνάμεις και αναζητήσεις του τόπου, προσφέρει ευκαιρίες στους καλλιτέχνες για τη δημιουργία νέων έργων θέτοντας στη διάθεσή τους τις τεχνολογικές του υποδομές, και προωθεί ισότιμες συνεργασίες, διάλογο και διασυνδέσεις με έργα, καλλιτέχνες και μουσεία από το διεθνή χώρο, ενθαρρύνοντας την κριτική σύγκλιση του τοπικού με το παγκόσμιο, και

δ) τη διατομή των πολιτισμών ως αναγκαία καλλιτεχνική συνθήκη της παγκοσμιοποίησης στην παραγωγή, πρόσληψη και μουσειακή διαχείριση της σύγχρονης τέχνης. Στο πλαίσιο αυτό, το μουσείο αναδεικνύει τον πολιτισμικό πλουραλισμό και τον διαπολιτισμικό διάλογο έργων και καλλιτεχνών, προερχόμενων εξίσου από μητροπολιτικά κέντρα και περιφέρειες, ενθαρρύνει την ισότιμη έκφραση της διαφορετικότητας περιθωριοποιημένων κοινωνικών και καλλιτεχνικών μειονοτήτων, και επαναπροσδιορίζει τις έννοιες ταυτότητας και ετερότητας, «εμείς» και οι «άλλοι», μέσα από ανοιχτά διαπολιτισμικά και οικουμενικά σχήματα.

Εφαρμοζόμενη σε διάφορους τομείς, η πολιτιστική πολιτική του ΕΜΣΤ εξειδικεύεται σε επί μέρους πολιτικές, όπως:

1.Πολιτική συγκρότησης μονίμων συλλογών.

1.1. Χρονικά όρια

Ακολουθώντας τους καταστατικούς προσανατολισμούς του Μουσείου, που θέλει να είναι ανοιχτό στο παρόν και στο ιστορικό του βάθος, και μια σύγχρονη ερμηνευτική προσέγγιση της πρόσφατης ελληνικής και διεθνούς σύγχρονης τέχνης, σχεδιάσαμε ευθύς εξαρχής μια συλλεκτική πολιτική αγορών και αποδοχής δωρεών και μακροχρόνιων δανεισμών σε δύο άξονες, τον σύγχρονο, με αφετηρία τη δεκαετία 1990, και τον ιστορικό, το βάθος του οποίου φτάνει μέχρι το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.

1.2. Τομείς

Οι μόνιμες συλλογές καλύπτουν τους : - Τομέα Ζωγραφικής και Tρισδιάστατων έργων, - Τομέα Φωτογραφίας και Nέων Mέσων, - Τομέα Αρχιτεκτονικής και Βιομηχανικού Σχεδίου.

1.3. Βασικές αρχές

Στη συγκρότηση των μονίμων συλλογών του ΕΜΣΤ υιοθετούμε ανεξαρτήτως του τρόπου απόκτησης των έργων τέχνης (με αγορά, δωρεά ή μόνιμο δανεισμό) τις κάτωθι βασικές αρχές:
1.3.1. Διασφάλιση της πολιτισμικής και καλλιτεχνικής πολυφωνίας και της διαπολιτισμικότητας στην επιλογή των υπό απόκτηση έργων, βασισμένη σε ερμηνευτικές μεθοδολογίες που αναδεικνύουν - απροκατάλυπτα ως προς τα είδη, τα εκφραστικά μέσα, τη θεματολογία και την εθνική ή γεωγραφική προέλευση των καλλιτεχνών -, πρωτοποριακές τάσεις, πειραματικές αναζητήσεις και κριτικές επιτεύξεις του καλλιτεχνικού παρόντος αλλά και του ιστορικού του βάθους.
1.3.2. Ο εγκυκλοπαιδικός ή επιλεκτικός προσανατολισμός στην αντιπροσώπευση κινημάτων, καλλιτεχνών και έργων -δεδομένου ότι το μουσείο ξεκίνησε τη συλλεκτική του δραστηριότητα από μηδενική βάση και πρέπει να καλύψει ένα ευρύ καλλιτεχνικό φάσμα-, εξαρτάται αποκλειστικά από τους διαθέσιμους οικονομικούς πόρους του μουσείου, και, σε ό,τι αφορά τον ιστορικό πυρήνα, από την σπανιότητα ενίοτε των διαθέσιμων έργων. Σε κάθε περίπτωση, η πρόταξη της καλλιτεχνικής ποιότητας και η ανάγκη αποφυγής ενός γιγαντισμού των συλλογών με προφανείς δυσκολίες στη διαχείρισή τους, μας επιτρέπει να συνοψίσουμε την συλλεκτική μας πολιτική στην αρχή «λίγα έργα και καλά».
1.3.3. Καλλιτεχνική επένδυση σε νέους και ανερχόμενους δημιουργούς.
1.3.4. Παραγωγή νέων έργων με παραγγελίες του μουσείου.
1.3.5. Ειδικότερα για τον εμπλουτισμό με δωρεές, προκειμένου να διαφυλαχθεί ο ποιοτικός χαρακτήρας των συλλογών, χωρίς τον οποίο χάνει το νόημα της η πράξη αποδοχής και ένταξης σε αυτές έργων τέχνης και καλλιτεχνών, η γενική μας αρχή «λίγα έργα και καλά» συμπληρώνεται με μια εξίσου βασική αρχή «αποδεχόμαστε μόνο ό,τι χρειαζόμαστε». Η κάλυψη κενών, η ενδυνάμωση ήδη υπαρχόντων πυρήνων, η σπουδαιότητα ή η ιστορικότητα ενός έργου, είναι μερικά από τα βασικά κριτήρια αποδοχής δωρεάς. Οπωσδήποτε, η προσέλκυση σημαντικών δωρεών εξαρτάται και από άλλους παράγοντες, όπως είναι το κτίριο, ένας ήδη διαμορφωμένος αξιόλογος συλλεκτικός πυρήνας, και η εν γένει σοβαρή και δυναμική εκθεσιακή και άλλη δραστηριότητα του μουσείου, ενώ μπορεί επίσης να ενισχυθεί από ένα συνδυασμό αγοράς-δωρεάς, ο οποίος ήδη εφαρμόζεται.


2. Εκθεσιακή πολιτική

Στο πλαίσιο μιας ανοιχτής και κριτικής εκθεσιακής πολιτικής σύμφωνης με το οικουμενικό πνεύμα της εποχής, που σχεδιάστηκε και εφαρμόζεται κατ’ απόλυτη προτεραιότητα από την έναρξη λειτουργίας του ΕΜΣΤ το 2000, όταν δεν υπήρχαν ακόμη συλλογές και κτίριο, κεντρικός μας στόχος, που ισχύει εξίσου για τις εκθέσεις των μονίμων συλλογών όσο και για τις περιοδικές, ανεξαρτήτως τύπου ή κλίμακας, είναι η σταδιακή ανάπτυξη και προσέλκυση ενός κοινού για τη σύγχρονη τέχνη. Ο στόχος αυτός υλοποιείται με το σχεδιασμό ενός προγραμματισμού που δεν ενεργεί περιστασιακά αλλά από έκθεση σε έκθεση επιδιώκει με επιστημονικά κριτήρια και μεθοδολογίες να κεντρίζει ευαισθησίες και να διαμορφώνει κριτική σκέψη και αισθητικά κριτήρια.

2.1. Εκθέσεις μονίμων συλλογών

Μέχρι να ολοκληρωθεί το κτίριο του μουσείου και να ανοίξει τις πόρτες του στο κοινό, οι υπό κατάρτιση μόνιμες συλλογές (ιστορικές και σύγχρονες) παρουσιάζονται σε περιοδικές εκθέσεις με επιλογές θεματικών/εννοιολογικών πυρήνων και καλλιτεχνικών τάσεων, επιλογές μεμονωμένων έργων και καλλιτεχνών (πχ. σειρές Έργο του Μήνα και Καλλιτέχνης του Μήνα) μέσα από διαφορετικές κάθε φορά σύγχρονες ερμηνευτικές αναγνώσεις που επιτρέπουν στους επισκέπτες να ανακαλύπτουν συνεχώς νέα έργα και σχέσεις μεταξύ τους.


2.2. Περιοδικές εκθέσεις

2.2. 1. Χρονικοί άξονες- τυπολογία

Και η εκθεσιακή πολιτική σχεδιάστηκε ευθύς εξ αρχής σε δύο άξονες, έναν σύγχρονο και έναν ιστορικό, και εφαρμόζεται στους τομείς ζωγραφικής, εγκαταστάσεων, φωτογραφίας, βίντεο, νέων μέσων και «πειραματικής» αρχιτεκτονικής, σύμφωνα με την κάτωθι τυπολογία:

- Ομαδικές εκθέσεις
- Ατομικές εκθέσεις (σύγχρονες και ιστορικές-αναδρομικές)
- Εκθέσεις στο δημόσιο χώρο
- On line εκθέσεις διαδικτυακών έργων
- Παραγγελίες νέων έργων
- Διακαλλιτεχνικές εκθέσεις

2.2.2. Βασικές αρχές

- Ανάδειξη της πολιτισμικής και καλλιτεχνικής πολυφωνίας και των πιο πρωτοποριακών και πειραματικών κατευθύνσεων και αναζητήσεων της σύγχρονης τέχνης.

- Σχεδιασμός και οργάνωση εκθέσεων με βάση σύγχρονες επιστημονικές μεθοδολογίες που επιτρέπουν ερμηνευτικές επαναθεωρήσεις ιστορικών κινημάτων και καλλιτεχνών, και διερευνητικές και κριτικές προσεγγίσεις της τρέχουσας καλλιτεχνικής παραγωγής.


- Πρόταξη της παραγωγής εκθέσεων από το μουσείο ή συμπαραγωγής με άλλο μουσείο, έναντι της φιλοξενίας έτοιμων εκθέσεων, με στόχο την προώθηση της επιστημονικής και μουσειολογικής έρευνας και της εν γένει κατάρτισης του προσωπικού.

- Προώθηση εκθέσεων πρωτίστως Ελλήνων καλλιτεχνών για περιοδεία σε έγκυρα και δυναμικά μουσεία και κέντρα τέχνης του εξωτερικού άλλά και εντός Ελλάδας.

3. Εκπαιδευτική πολιτική

3.1. Επισκέπτες

Με την πεποίθηση ότι η εκπαιδευτική λειτουργία, όχι τόσο ως συστηματική παροχή γνώσεων αλλά κυρίως ως βίωση μιας αισθητικής εμπειρίας, βρίσκεται στον πυρήνα της πολιτιστικής πολιτικής ενός μουσείου, σχεδιάστηκε και εφαρμόζεται μια ανοιχτή, δημοκρατική και σύγχρονη εκπαιδευτική πολιτική απέναντι στο κοινό, που υπηρετείται πρωτίστως από τον εκθεσιακό προγραμματισμό και τις καθαυτές εκπαιδευτικές δράσεις και προγράμματα, αλλά συνεπικουρείται επίσης από το σύνολο του επιστημονικού και καλλιτεχνικού προγραμματισμού στον συλλεκτικό, ερευνητικό, εκδοτικό και επικοινωνιακό τομέα.
Ειδικότερα, ακολουθούνται οι κάτωθι βασικές αρχές:
3.1.1. Εφαρμογή επιστημονικών μεθοδολογιών στον σχεδιασμό των εκδόσεων, συνοδευτικών εντύπων και ενημερωτικού υλικού των εκθέσεων και της εκπαιδευτικής δραστηριότητας, που ευνοούν εργοκεντρικές προσεγγίσεις, και όχι σχολαστική παροχή ανεκδοτικών πληροφοριών
3.1.2. Εκπόνηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων και δράσεων για διαφορετικές κατηγορίες κοινού, με ηλικιακά, εκπαιδευτικά και κοινωνικά κριτήρια (παιδιά, σχολικές ομάδες, ενήλικες, οικογένειες, ξενόγλωσσοι επισκέπτες, εκπαιδευτικοί, ομάδες απεξάρτησης, άτομα με ειδικές ανάγκες κ.ά.)
3.1.3. Προώθηση μουσειοπαιδαγωγικών δράσεων και πρακτικών που επιτρέπουν την ενεργό συμμετοχή των επισκεπτών, τον κριτικό διάλογο, το παιχνίδι και τη διαδραστικότητα, με τη χρήση νέων τεχνολογικών μέσων.
3.1.4. Οργάνωση παράλληλων εκδηλώσεων που διευρύνουν τον ορίζοντα κατανόησης της σύγχρονης τέχνης, μέσα από κριτικές, διεπιστημονικές, και διακαλλιτεχνικές προσεγγίσεις καλλιτεχνών, ιστορικών της τέχνης, θεωρητικών και επιστημόνων διαφορετικών ειδικοτήτων.
3.2. Επαγγελματική κατάρτιση επιστημονικού προσωπικού
Το ΕΜΣΤ στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής του πολιτικής,
3.2.1. προωθεί προγράμματα συνεργασίας με Μουσεία του εξωτερικού σχετικά με την περαιτέρω εξειδίκευση του επιστημονικού του προσωπικού σε θέματα μουσειολογίας, αρχειοθέτησης συλλογών και αρχείων, τεκμηρίωσης και εκπαίδευσης,
3.2.2. υποδέχεται για πρακτική άσκηση φοιτητές και απόφοιτους ιστορίας της τέχνης και βιβλιοθηκονομίας. Προϋπόθεση για την πλήρη λειτουργία ενός προγράμματος κατάρτισης επιμελητών είναι η ολοκλήρωση του κτιρίου του μουσείου.
4. Ερευνητική πολιτική
Σχεδιάστηκε και εφαρμόζεται με βασικούς στόχους την υποστήριξη της επιστημονικής έρευνας και συγγραφής, της τεκμηρίωσης των συλλογών του μουσείου και τη λειτουργία ενός ψηφιακού κόμβου που θα επιτρέπει την πληροφόρηση και διάδοση της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα και στο διεθνή χώρο.
Στο πλαίσιο της ερευνητικής του πολιτικής το ΕΜΣΤ συγκροτεί Αρχείο Καλλιτεχνών με πάσης φύσεως αρχειακό υλικό μέσω δωρεών ή αγορών και κατά μείζονα λόγο μέσω του Προγράμματος Προφορικές Ιστορίες. Πρόσβαση στο πρωτογενές αυτό υλικό και στα καλλιτεχνικά αρχεία του ΕΜΣΤ, έχουν όχι μόνο ειδικοί μελετητές και συγγραφείς αλλά και επισκέπτες του μουσείου, χρήστες του τοπικού και υπερτοπικού δικτύου.
5. Πολιτική επικοινωνίας

Πολύπλευρη και πολυδιάστατη η επικοινωνιακή πολιτική του ΕΜΣΤ σχεδιάστηκε με βασικούς στόχους τη διαρκή ενημέρωση του κοινού, εντός και εκτός Ελλάδας, για όλες τις δραστηριότητες του μουσείου, τη διασφάλιση της καλύτερης υποδοχής του και την προσέγγιση νέων κοινωνικών ομάδων και ατόμων, την προσέλκυση χορηγών και Φίλων του ΕΜΣΤ, την προώθηση συνεργασιών, ανταλλαγών και των εκθεσιακών και πολιτιστικών παραγωγών και προγραμμάτων του Μουσείου σε συναφή ιδρύματα και πολιτιστικούς φορείς στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Προϋπόθεση για την πλήρη και αποτελεσματική άσκηση της επικοινωνιακής πολιτικής του Μουσείου είναι η ολοκλήρωση των πάσης φύσεως υποδομών του, που τέθηκαν ως βασική προτεραιότητα του νεοσύστατου ιδρύματος, με πρώτη αυτή των μόνιμων κτιριακών του εγκαταστάσεων.
Στους βασικούς τομείς η πολιτική αυτή εξειδικεύεται ως ακολούθως:

5.1. Φίλοι του ΕΜΣΤ

Η πολιτική του μουσείου προς τους Φίλους, η σύσταση των οποίων τέθηκε ευθύς εξ αρχής ως βασική μας προτεραιότητα, προσανατολίζεται στην υποστήριξη του εμπλουτισμού των υπό κατάρτιση συλλογών του, στην οικονομική ενίσχυση και προβολή στο κοινωνικό σύνολο των δραστηριοτήτων του, στη συστηματική διεύρυνση του κοινού του και στην ενθουσιώδη προβολή της σύγχρονης τέχνης. Από τη μεριά του το μουσείο, εκτός από τη δημόσια αναγνώριση και προβολή της προσφοράς των Φίλων, προσφέρει μια σειρά αποκλειστικών προνομίων, όπως ξεναγήσεις στις εκθέσεις του, οργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, προσκλήσεις σε εγκαίνια, επαφές με καλλιτέχνες κ.ά.

5.2. Χορηγίες

Στόχος της πολιτικής προσέλκυσης χορηγιών του Μουσείου είναι να ενθαρρύνει, με μακροχρόνιες συνεργασίες, την οικονομική υποστήριξη σ' ό,τι αφορά τις περιοδικές του εκθέσεις, τα εκπαιδευτικά και εκδοτικά του προγράμματα, και κατά μείζονα λόγο τις υπό κατάρτιση μόνιμες συλλογές του.
Στο πλαίσιο των καταστατικών και πολιτιστικών προσανατολισμών του μουσείου, το πρόγραμμα χορηγιών του ΕΜΣΤ απευθύνεται σε ιδρύματα, τράπεζες, εταιρείες και ιδιώτες, και περιλαμβάνει την παροχή μιας σειράς αποκλειστικών και γενικών προνομίων προς τους χορηγούς και δωρητές, σύμφωνα με την κατηγορία στην οποία εντάσσονται.
Προβλέπονται οι κάτωθι κατηγορίες μελών του προγράμματος, ανάλογα με το ύψος της δωρεάς ή χορηγίας: - ευεργέτης
- μέγας χορηγός
- αποκλειστικός χορηγός
- κύριος χορηγός
- χορηγός
- υποστηρικτής

Το είδος και το μέγεθος της προβολής της δωρεάς και χορηγίας ποικίλλουν ανά κατά κατηγορία. Προϋπόθεση για την πληρέστερη αναγνώριση και προβολή της προσφοράς όλων των δωρητών και χορηγών, αλλά ιδιαίτερα όσων συμβάλλουν στη συγκρότηση των συλλογών, είναι οπωσδήποτε η εγκατάσταση του μουσείου στο νέο κτίριο.

5.3. Συνεργασία με Μουσεία και άλλους πολιτιστικούς φορείς

Στο πλαίσιο της επικοινωνιακής πολιτικής του μουσείου προβλέπονται, ενθαρρύνονται και εφαρμόζονται πολύπλευρες συνεργασίες με άλλα μουσεία, πολιτιστικούς, καλλιτεχνικούς και εκπαιδευτικούς φορείς, πρεσβείες κ. ά., σ’ ό,τι αφορά την ανταλλαγή πληροφοριών, παροχή τεχνογνωσίας, αμοιβαίους δανεισμούς έργων τέχνης, συμπαραγωγές εκθέσεων και προγραμμάτων, συμμετοχές σε σεμινάρια, προβολή και προώθηση της ελληνικής τέχνης κ.ά.
Για να εξασφαλιστούν ωστόσο η επιθυμητή προώθηση των συγχρόνων ελλήνων καλλιτεχνών σε μουσεία και κέντρα του εξωτερικού, οι ανταλλαγές σημαντικών εκθέσεων και οι δανεισμοί σημαντικών έργων, θα πρέπει να ολοκληρωθεί εγκαίρως το κτίριο, να δημιουργηθεί ένας αξιόλογος διεθνής πυρήνας συλλογών και να συνεχίσει το ΕΜΣΤ απρόσκοπτα τη δυναμική του πορεία και ανάπτυξη ανταποκρινόμενο στις γηγενείς ανάγκες αλλά και στην ανάγκη διαφύλαξης του κριτικού του ρόλου στο διεθνή χώρο.